gazeta Gazeta
Janowiecka

Janowiec nad Wisłą, nr 83, grudzień 2017 rok ISSN 1426-6288
Pismo Towarzystwa Przyjaciół Janowca nad Wisłą

 
 
GMINA JANOWIEC
W LATACH 1809 - 1939
(cz. II)

GMINA OBLASSY W LATACH 1864-1918

W 1863 roku wybuchło Powstanie Styczniowe. Władze carskie w rok po wybuchu powstania przystąpiły do uwłaszczenia ziemi dworskiej, aby w ten sposób odciągnąć chłopów od walki. W ten sposób ziemia dworska użytkowana przez chłopów stała się ich własnością. W każdej wsi przystąpiono do wymierzania gruntów. Powstały Tabele Likwidacyjne dla poszczególnych miejscowości osobne, w których dokładnie określono ilość gruntów każdego gospodarza. Powstały dokładne mapki gruntów. Chłopi musieli spłacić otrzymaną ziemię, ale otrzymywali ją na własność. Zmieniło to zupełnie stosunki własnościowe na polskiej wsi.

Drugą reformą władz carskich było utworzenie gmin wiejskich. Ukaz carski z marca 1864 roku zupełnie zmienił ustrój gminny na polskiej wsi. Po raz pierwszy gmina miała charakter samorządowy i została oddzielona od władzy właścicieli ziemskich (dziedziców). Władze preferowały na urzędach gminy ludzi chłopskiego pochodzenia. Gminę tworzyły zarówno grunty włościańskie (chłopskie), jak i dworskie (folwarki). Wielkość gmin po raz pierwszy obejmowała duży obszar zbliżony do obecnych gmin. Najważniejszym organem nowej gminy było Zebranie Gminne. W Zebraniu Gminnym mogli wziąć udział wszyscy gospodarze bez różnicy wyznania, posiadający, co najmniej 3 morgi gruntów na terenie danej gminy. W zebraniu nie uczestniczyli sędziowie pokoju, duchowni i urzędnicy policji, nawet jeżeli mieli grunty na terenie gminy. Zebrania prowadził wójt. Jeżeli dyskutowano w jego sprawie, zebranie prowadził zastępca wójta. Zebranie Gminne przeprowadzało wybór: wójta, ławników, pisarzy i innych urzędników gminnych. Przyjmowano także uchwały w takich sprawach jak: opieka społeczna, sprawy szkolne, rozkład ciężarów gminnych (podatki), rozporządzano majątkiem gminnym. Do ważności uchwał potrzebna była obecność, co najmniej połowy uprawionych. Uchwały zapadały jednomyślnie lub większością głosów. Każdy miał jeden głos. Uchwały zapisywano w specjalnej księdze. Uchwały Zebrania Gminnego były ostateczne i nie wymagały zatwierdzenia. Jeżeli chodziło o sprawy własności, musiała być zgoda 2/3 zebranych.

Na czele gminy stał wójt wraz z ławnikami. Wszyscy oni wybierani byli przez Zebranie Gminne. Zebranie przedstawiało po dwóch kandydatów na każdy z urzędów, następnie naczelnik powiatu jednego z nich zatwierdzał, drugi zostawał zastępcą. Od 1876 roku ławnicy byli tylko urzędnikami sądowymi, w gminie powoływano w ich miejsce pełnomocników gminnych bez potrzeby ich zatwierdzenia. Pełnili oni swe funkcje bezpłatnie. Urzędnicy gminni składali przysięgę przed naczelnikiem powiatu. Pobierali wynagrodzenie i byli wolni od świadczeń w naturze i służby wojskowej. Jeżeli wójt przez dwie kadencje sprawował "należycie" urząd, mógł zwolnić od służby wojskowej syna lub krewnego. Była to poważna zachęta dla wójtów. Wójt posługiwał się pieczęcią i podlegał naczelnikowi powiatu. Mógł być przez niego ukarany. Wójt miał obowiązek donosić władzom o wszystkim, co się dzieje w gminie: pożarach, przestępstwach, czuwał na respektowaniem wyroków sądowych, miał nadzór nad urzędnikami i sołtysami, pilnował przestrzegania miar i wag. Miał obowiązek opiekowania się chorymi i słabszymi.

Władze carskie generalnie chciały na urzędach wójtów widzieć chłopów, odsuwano szlachtę, ziemian. Wójt i sołtysi łączyli władzę samorządową oraz państwową. Wypełniali różne czynności zlecone przez władze powiatowe. Chodziło głównie o podatki i funkcje porządkowe. Nieraz zlecone zadania wypełniały cały czas wójtów czy sołtysów. Praktyka stale wskazywała, że rząd nad gminą sprawował naczelnik powiatu i starszy strażnik ziemski za pośrednictwem posłusznych sobie wójtów. Naczelnik dysponował prawnymi jak i pozaprawnymi możliwościami, aby nieposłusznego wójta podporządkować bądź usunąć z urzędu1.

Gminy wiejskie początkowo również były po części organem sądowniczym dla miejscowej ludności, powstały, bowiem sądy gminne na czele z wójtem i ławnikami. Od wyroków takiego sądu nie było odwołania2.

W 1876 roku zreformowano system sądownictwa podstawowego. Sądy oddzielono od gmin. Powstały okręgi sądowe złożone z dwóch lub więcej gmin na czele z sędziami pokoju oraz ławnikami. Sędzia oraz ławnicy byli wybierani na zebraniach gminnych. Sądy te zajmowały się sprawami cywilnymi mieszkańców3.

W 1864 roku władze carskie utworzyły gminę Oblasy w ramach powiatu kozienickiego. W jej skład weszły miejscowości: Baryczka, Borowiec, Brzeście nad Wisłą, Czerniawa, Helenów, Ignaców, Janowiec, Janowiec Oblassy, Janowice, Jędrzejów, Lucinia, Łaguszów, Łowiecko, Mszadła, Oblasy Księże, Oblasy Dworskie, Plewka, Pomysłów, Rudki, Szlachecki Las, Trzcianka, Wojszyn i Zwierzyniec4. Do gminy należała również osada Nowy Janowiec zajmująca 30 mórg a utworzona na mocy Ukazu Jego Wysokości Cesarza Wszechrusi z dnia 19 lutego (2 marca) 1864 r.5

Rys. najstarszy dostępny opis gminy Oblassy ze źródeł rosyjskich
Siedzibą urzędu gminy została miejscowość Mszadla. Tam też siedziba znajdowała się aż do 1910 roku. Następnie urząd gminy został przeniesiony do Janowca6. W Mszadli znajdowała się także siedzibą sądu pokoju. Najbliższa stacja pocztowa była w Zwoleniu.

Nie zachowały się akta tej gminy. Jednym z niewielu źródeł dotyczących dziejów gminy jest "Pamjatnaja zniżka guberni radomskiej" - coroczny przegląd administracji gubernialnej. W większości zachowanych roczników są pewne wzmianki o gminie Oblassy (tak najczęściej zapisywano nazwę). Pierwsze dane pochodzą z 1870 roku. Zapisano tam skład gminy. Zanotowano także liczbę ludności - 3041 osób oraz liczbę zagród (gospodarstw) - 372. Wójtem gminy był ówcześnie Tomasz Nowakowski, a pisarzem gminnym Filip Lisicki7.

W rok później nowym wójtem gminy zostaje Walenty Figura, a pisarzem Władysław Żelechowski8. Gmina liczy wówczas 3666 mieszkańców, 417 zagród i obejmuje 16856 mórg9. Dane te z podziałem na poszczególne wsie przedstawia poniższe zestawienie:

Dane statystyczne gminy Oblassy na rok 187110
LPMiejscowośćParafiaObszar ziemi w morgachLiczba zagródLiczba ludności
dworskachłopska
1JanowiecJanowiec3101250104926
2Janowiec OblassyJanowiec490013020264
3IgnacówJanowiec-80022166
4HelenówJanowiec-27316113
5ŁaweczkoJanowiec45535119218
6ZwierzyniecJanowiec-117
7ŁaguszówJanowiec-40420166
8MszadlaJanowiec216099844352
9Pomysł(ów?)Janowiec-6224
10CzerniawaJanowiec2-18
11NadbrzeżeJanowiec1-112
12Oblassy KsiężeJanowiec-95785
13JanowiceJanowiec117033119231
14BaryczkaJanowiec2575115
15PlewkaJanowiec3-16
16Brzeście n. WisłąJanowiec48422913113
17RudkiJanowiec16547228247
18LucimiaChotcza168848268
19BorowiecChotcza38619746
20WojszynJanowiec57762537284
21TrzciankiGóra Puławska----
22WojciechówJanowiec1-18
23ManeżJanowiec1-17
RAZEM1061862384173666
Na terenie gminy Oblassy działały również "fabryki", przetwarzające produkty rolne. Przedstawia to poniższa tabela:

Zakłady przetwórcze gminy Oblassy11
LPMiejscowośćRodzaj zakładuDziała przy pomocyLiczba robotnikówRoczna wartość wytworów w rublach
parysił przyrodykoni
1Baryczkagorzelnia--156000
2Mszadlagorzelnia-----
3Janowiec Oblassygorzelnia1--430000
4Lucimiaolejarski---250
--------------------------------
1. Szumski J, Chłopi a gmina w guberni łomżyńskiej [w:] Studia Łomżyńskie, tom IV, s. 40.
2. Tamże, s. 41.
3. Tamże.
4. Słownik Geograficzny Królestwa Polskiego, tom VII, s. 329.
5. tamże, s. 108.
6. "Pamjatnaja kniżka radomskoj gubiernii na god 1910", s. 37.
7. "Pamjatnaja kniżka radomskoj gubiernii na god 1870", s. 84.
8. "Pamjatnaja Kniżka radomskoj gubernii na god 1871", s. 44.
9. tamże, s. 27.
10. tamże.
11. Zestawienie wykonane na podstawie "Pamjatnaja Kniżka radomskoj gubiernii na god 1871", Załącznik 4 do str. 17.

Autor: Leszek Zugaj

Powrót

| Aktualności | Siedziba | Zarząd | Zadania | Kalendarium | Działalność | Wydawnictwa | Notatnik | Strony | Statut | Nagrody |
Powrót
strona główna TPJ
napisz!