gazeta Gazeta
Janowiecka

Janowiec nad Wisłą, nr 84, luty 2018 rok ISSN 1426-6288
Pismo Towarzystwa Przyjaciół Janowca nad Wisłą

 
 
GMINA JANOWIEC
W LATACH 1809 - 1939
(cz. III)

GMINA OBLASSY W LATACH 1864-1918

W latach 1872 i 1873 wójtem gminy był nadal Walenty Figura, pisarzem Władysław Żelechowski, ale w 1873 roku na stanowisku pisarza następuje zmiana - pisarzem został Ignatij Kaua1.

W roku 1874 następuje zmiana na stanowisku wójta. Skończyła się bowiem 3 letnia kadencja wójta. Zostaje nim Iwan Baryka, a pisarzem gminnym Franciszek Kaliński (nie wiadomo, czy to pomyłka, czy zbieżność imion i podobne nazwisko, bo w następnym roku pisarzem zostaje również Franciszek, ale Kamiński)2.

Rys. Opis gminy Oblassy w Słowniku Geograficznym Królestwa Polskiego.
Za lata 1875 - 1885 brak danych co do obsady stanowisk gminnych. W 1885 r. funkcję wójta sprawuje Jan Skowyra - pochodzenia chłopskiego, niepiśmienny i na stanowisku tym pozostaje przez trzy kadencje, aż do 1891 roku. Przez ten czas funkcję pisarza sprawował Franciszek Kamiński3.

W 1893 roku nowym wójtem został Paweł Glegoła, potrafiący pisać i czytać po polsku, z pochodzenia chłop. Pisarzem został Roman Więckowski4.

W roku 1894 nowym wójtem zostaje niepiśmienny chłop Jan Kuś i pozostaje na tym stanowisku przez 3 kadencje - do roku 1903. Jako pisarz przez wszystkie te kadencje towarzyszy mu Teofil Błaszczykiewicz5.

W 1904 r. mieszkańcy wybrali na wójta niepiśmiennego chłopa - Kazimierza Pawlaka, który sprawował ten urząd także w roku 19056, a funkcję pisarza sprawował Henryk Szymański. Był on pisarzem najdłużej, bo aż do roku 1914.

W 1906 roku Zebranie Gminy Oblassy wybrało nowego wójta - Józefa Matysiaka, niepiśmiennego, pochodzenia chłopskiego7, który wójtem był do 1907 roku8. Kolejnym wójtem był Antoni Lachtara (źródła nie podają jego pochodzenia, ani wykształcenia), który sprawował urząd aż do 1914 roku9.

W 1914 wybuchła I wojna światowa. Działania wojenne dotarły tutaj już w 1914 roku. Wojska carskie, wycofując się na wschód, zabrały wielu mieszkańców. Dodatkowo Rosjanie grabili majątek ruchomy i wywozili na wschód. Latem 1915 roku te obszary ostatecznie opanowali Austriacy. Okupacyjne władze posługiwały się w kontaktach z ludnością językiem polskim, jednak była to twarda okupacja. Ludność została poddana nadzorowi, a na udanie się ze wsi do miasta należało mieć specjalną przepustkę. Władze skrzętnie spisywały stan gospodarczy powiatu i przystąpiły od eksploatacji tych obszarów. Rolnicy byli zmuszeni do oddawania określonych ilości zboża i żywca na potrzeby wojskowe. Przystąpiono też do reglamentacji żywności, głównie artykułów pierwszej potrzeby. Należało także wyżywić kilka tysięcy wojskowych. Wszystko to spowodowało szerzenie się chorób zakaźnych, a wśród dzieci powszechnie panowała szkarlatyna i dyfteryt. Gminy w tym czasie były głównie narzędziem w rękach okupantów. Kontrolowano ludność na wszelkie sposoby. Odtąd władze gminne miały za zadanie przede wszystkim wykonywanie ich zarządzeń.

Rys. Fragment mapy powiatu kozienickiego z początku XX wieku.
Gmina Oblassy10 w latach 1918-1939

Odrodzone państwo polskie - II Rzeczpospolita tworzono z czterech różnych jednostek państwowych (zabór rosyjski, pruski, austriacki i Królestwo Polskie) o różnych tradycjach, językach urzędowych i różnych ustrojach samorządu. Zewsząd zagrażali wrogowie. Początkowo władze w Warszawie utrzymały w mocy odrębne dla dawnych zaborów ustroje samorządu lokalnego. W dawnym Królestwie Polskim utrzymano w mocy ustawę o samorządzie gminnym z marca 1864 roku. W zasadzie zatem utrzymano postanowienia carskie. Według tejże ustawy wybierano wójta gminy, działał urząd gminy oraz sołtysi. Zmodyfikowano ją jednak dekretem naczelnika państwa z 27 listopada 1918 roku. Na mocy tych postanowień wójtowie i sołtysi byli jednocześnie funkcjonariuszami państwowymi i przedstawicielami władzy samorządowej. Wybierało ich Zgromadzenie Gminne.

Zupełnie nowym organem była Rada Gminy wybierana także przez Zgromadzenie Gminne na okres 3 lat. Rada przygotowywała wnioski i budżet, zawiadywała majątkiem i funduszami gminnymi, kontrolowała urzędników gminnych i wójta. Rada zbierała się przynajmniej raz w miesiącu lub częściej na żądanie co najmniej 5 członków. Do ważności posiedzeń potrzebowano quorum. Uchwały podejmowano większością głosów. Raz w roku Rada Gminy przedstawiała wyniki swojej działalności na forum Zebrania Gminnego.

Nadal to wójt reprezentował gminę na zewnątrz. Zawierał umowy w jej imieniu. Dokumenty takie musiały mieć podpis jego i dwóch radnych. Wójt miał do pomocy aparat urzędniczy z pisarzem gminnym (sekretarzem) na czele. Urząd gminy składał się z kilku urzędników: pomocników sekretarza, było ich zazwyczaj dwóch.

Najważniejszym urzędnikiem gminnym był wójt, jednak ówczesne listy płac wskazują na ciekawą hierarchię urzędniczą. Najlepiej wynagradzany był sekretarz (pisarz gminny), następnie I-szy pomocnik sekretarza, II-gi pomocnik sekretarza, wójt i na końcu woźny. Zarobki wójta były zazwyczaj trzy razy mniejsze od zarobków sekretarza. Na tym ostatnim spoczywała cała praca urzędu gminy. Mieszkał on dodatkowo w budynku urzędu gminy, gdyż z założenia był osobą przysyłaną z zewnątrz. Prawo zakazywało mu nawet posiadać rodzinę na terenie gminy. Wójtowie zjawiali się w urzędzie gminy sporadycznie.

Przy urzędzie gminy znajdował się areszt gminny dla osadzonych za drobne przestępstwa. Nad działalnością gminy czuwał Wydział Powiatowy w Starostwie Powiatowym - organ samorządu powiatowego. Wybór wójta musiał być przez niego zatwierdzony, podobnie jak wybór sołtysa. Sołtys wykonywał zadania zlecone przez wójta gminy. Wybór sołtysa wymagał zgody Wydziału Powiatowego, ponieważ sołtys był także urzędnikiem państwowym. Ówczesne prawo pochodziło z czasów carskich i było dosyć restrykcyjne. Gdy na przykład sołtys chciał zrezygnować ze stanowiska, Wydział Powiatowy mógł nie wyrazić na to zgody i za uchylanie się od obowiązków oporny sołtys trafiał do więzienia.

W 1923 roku rozszerzono uprawnienia Wydziału Powiatowego nad gminą. W przypadku nie uchwalenia budżetu Wydział Powiatowy mógł zarządzić nowe wybory. Dodatkowo wszystkie podatki samoistne (gminne) musiały być zatwierdzane przez władze powiatowe.

W latach 1918-1939 gmina Oblasy była jedną z 18 gmin wiejskich w powiecie kozienickim województwa kieleckiego. Według danych z 1933 roku zajmowała ona obszar o powierzchni 12 334 ha, zamieszkiwało ją ówcześnie 9 269 mieszkańców. Ludność w przeważającej części była wyznania rzymsko-katolickiego, praktycznie jedyną mniejszością narodową zamieszkującą wówczas gminę Oblasy byli Żydzi.

Gmina Oblasy sąsiadowała od strony zachodniej z gminą Grabów nad Wisłą, od strony północnej z gminą Góra Puławska, od wschodu graniczyła z gminami znajdującymi się wówczas w obszarze powiatu puławskiego, a od strony południowej z gminami powiatu iłżeckiego (Chotcza). Ludność zajmowała się głównie rolnictwem. Na terenie gminy Oblasy znajdowało się kilka młynów wodnych oraz wiatraków, a także kilka stawów rybnych. Przebiegały przez nią drogi publiczne o nawierzchni utwardzonej i drogi polne tzw. gruntowe11. Siedziba urzędu gminy Oblassy znajdowała się w osadzie miejskiej w Janowcu.

Akta gminy Oblassy z okresu międzywojennego nie zachowały się. Zostały zniszczone w czasie II wojny światowej. Wiele wiedzy wniosły by akta Starostwa Powiatowego w Kozienicach, lecz zachowały się tylko 3 teczki, natomiast akta Wydziału Powiatowego to zaledwie 2 teczki. Brak w nich jakichkolwiek wzmianek o gminie Oblassy12. W tej sytuacji jedynym źródłem do poznania administracji gminy są zachowane akta Wydziału Samorządowego Urzędu Wojewódzkiego w Kielcach.

Pierwsze wzmianki na temat gminy Oblassy z okresu II Rzeczpospolitej z akt wojewódzkich pochodzą ze stycznia 1919 roku. Odbyły się wówczas wybory do władz gminnych. Wybierano Radę Gminy zgodnie z dekretem Naczelnika Państwa z 27 listopada 1918 roku. W wyniku głosowania wójtem ogłoszono Stanisława Łuczyńskiego, jego zastępcą został Jan Blicharski. W skład Rady wchodziły następujące osoby:
1) Tomasz Olejczuk
2) Błażej Pawlik
3) Jan Sulima
4) Jan Lachtara
5) Józef Dudek
6) Jan Kowalczyk
7) Józef Lachtara
8) Jan Łuczyński
9) Józef Śtępień
10) Józef Król
11) Antoni Sławiuch
12) Józef Stępień

Zgodnie z dekretem Naczelnika Państwa wybrano także sześciu zastępców radnych:
1) Józef Makuch
2) Stanisław Wieczorek
3) Ignacy Wójcik
4) Jan Sulima
5) Franciszek Pilichowski
6) Stanisław Jul (? - nazwisko mało czytelne)

Wyniki powyższych wyborów zostały oficjalnie zatwierdzone przez Starostę kozienickiego w dniu 7 lutego 1919 roku13.

Niestety, do naszych czasów dotrwało niewiele dokumentów archiwalnych związanych z działalnością gminy Oblassy w latach dwudziestych ubiegłego wieku. Zachowały się akta związane ze sprawozdaniami z wykonania rocznych budżetów. To na podstawie tych materiałów dowiadujemy się, iż najlepiej zarabiającą osobą spośród wszystkich urzędników gminy Oblassy był sekretarz, którego roczna pensja w 1926 roku wynosiła 2 550 zł. Wójt zarabiał znacznie mniej, gdyż jego wynagrodzenie miesięczne wahało się w granicach 1960 zł lub 1970 zł. Wynikało to z tego, iż sekretarz odpowiedzialny był za najważniejsze sprawy związane z pracą urzędu gminy. Ponadto to on, a nie wójt, posiadał odpowiednie wykształcenie odpowiadające zajmowanemu przez niego stanowisku. Dodatkowo w budżecie gminy przewidziany były środki pieniężne na wynagrodzenie dla dwóch pomocników sekretarza oraz stróża nocnego Gmina ponosiła również szereg wydatków związanych z utrzymaniem budynku gminy oraz jego biura. W budżecie gminy znajdowały się środki finansowe między innymi na: opał i światło, materiały piśmienne (czyli papier kancelaryjny, pióra, kałamarze), kupno ksiąg kontroli i druków, prenumeratę pism i Dziennika Ustaw, ogólne urządzenie biura gminnego. W 1926 roku urząd gminy Oblassy dysponował już aparatem telefonicznym oraz maszyną do pisania, co nie było częste w tamtych czasach. Gmina ponosiła również szereg innych wydatków związanych na przykład z utrzymaniem szkół (w 1926 roku budżet przeznaczony na szkolnictwo wynosił 5 423 zł), w tym należy uwzględnić przede wszystkim utrzymanie czystości w szkołach (390 zł), konserwacja budynków szkolnych (322 zł), komorne za wynajem lokali szkolnych (3 213 zł), materiały piśmienne dla szkół i dozoru szkolnego (240 zł), pensja dla sekretarza dozoru szkolnego (1 400 zł). Dodatkowo ponoszono koszty związane z remontem oraz budową dróg i mostów (200 zł), zapomogami dla najbiedniejszych mieszkańców (810 zł), leczeniem biednych w szpitalach (1 000 zł), walką z chorobami zakaźnymi (80 zł), utrzymaniem Straży Ogniowej (3 051 zł), utrzymaniem posterunku Policji Państwowej (3 051 zł), dopłatom do kwater dla policji, utrzymanie aresztu gminnego i aresztantów (52 zł) oraz tzw. wydatki nieprzewidziane (2 062 zł)14. W 1928 roku na terenie gminy Oblassy działała jedna biblioteka szkolna, której utrzymanie kosztowało gminę 375 zł rocznie15.

25 maja 1927 roku Wojewoda Kielecki na zasadzie art. 14 dekretu o utworzeniu rad gminnych z dnia 27 listopada 1918 roku i art. 17 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 13 listopada 1919 roku rozwiązał 18 Rad gminnych na terenie powiatu kozienickiego, w tym między innymi Radę Gminy Oblassy. Swą decyzję władze wojewódzkie motywowały następującymi względami: Ponieważ wyżej wymienione Rady gminne nie interesują się należycie sprawami gospodarki gminnej, a ponadto, jak przy rozmaitych sposobnościach stwierdzano nie wykazują koniecznego kontaktu z wyborcami. Jednocześnie zarządzam nowe wybory kandydatów na wójtów oraz po 12 członków i 6 zastępców do każdej rady gminnej (...). Zarządzanie sprawami gminnymi na okres przejściowy poruczam dotychczasowym wójtom gmin16.

Wybory do nowych rad gminnych w powiecie kozienickim odbyły się w dniach od 17 czerwca do 17 lipca 1927 roku. Tylko w jednej z 18 gmin (gmina Policzna) wybory wójta oraz radnych nie doszły do skutku z tego tytułu, iż zostali oni wybrani na nowo już 27 marca 1927 roku. Dodatkowo na wskutek licznych protestów mieszkańców gminy Policzna wniesionych do Starostwa w Kozienicach oraz do Urzędu Wojewódzkiego w Kielcach wybory marcowe zostały uznane przez władze powiatowe i wojewódzkie za ostateczne17.

Niestety w materiałach archiwalnych brakuje informacji co do przebiegu i wyniku wyborów w gminie Oblassy. Wiadomo jednak, że 20 kwietnia 1927 roku wójtem gminy Oblassy ponownie wybrano Stanisława Łuczyńskiego (urodzonego w 1883 roku, katolik, posiadający wykształcenie elementarne, bezpartyjny, z zawodu rolnik). Funkcję zastępcy wójta sprawować miał Tomasz Andzelm urodzony w 1882 roku18.

--------------------------------
1. "Pamjatnaja kniżka radomskoj gubiernii na god 1872", s. 47 i "Pamjatnaja kniżka rad. gub. na god 1873", s. 46.
2. "Pamjatnaja kniżka radomskoj gubiernii na god 1974", s. 46.
3. "Pamjatnaja kniżka rad. gub. na god 1885", s. 12; "...na god 1887-88", s. 11; "...na god 1889", s. 10; "...na god 1890", s. 19; "...na god 1891", s. 25.
4. "Pamjatnaja kniżka radomskoj gubiernii na god 1893", s. 26.
5. "Pamjatnaja kniżka radomskoj gubiernii ..." na lata: 1894 - s. 26; 1896 - s. 38; 1897 - s. 38; 1898 - s. 38; 1899 - s. 43; 1903 - s. 43.
6. "Pamjatnaja kniżka rad. gub. na god 1904", s. 41; "Pamjatnaja kniżka rad. gub. na god 1905", s. 38.
7. "Pamjatnaja kniżka rad. gub. na god 1906", s. 38.
8. "Pamjatnaja kniżka radomskoj gubiernii na god 1907", s. 38.
9. "Pamjatnaja kniżka radomskoj gubiernii..." na lata: 1908, s. 41; 1909, s. 40; 1910, s. 37; 1911, s. 40; 1912, s. 39; 1913, s. 40; 1914, s. 39.
10. W aktach wojewódzkich i powiatowych gminę pisano Oblassy, mimo że na mapach sztabowych występowała nazwa Oblasy.
11. APWK, sygn. 4453, Urząd Kielecki Wydział Samorządowy [dalej UWK I]. Projekt podziału gminy Oblassy na gromady 1933 r., k. 13.
12. Zachowane akta Wydziału Powiatowego czy Starostwa Powiatowego liczą po kilkaset jednostek.
13. Ibidem, sygn. 3953, UWK I. Wykazy członków organów ustrojowych gmin wiejskich w powiecie kozienickim 1919-1934, k. 21-22.
14. Ibidem, sygn. 5313, UWK I. Sprawozdanie z wykonania budżetu sejmiku kozienickiego i gmin pow. kozienickiego za 1925 r. i 1926 r., k. (brak paginacji).
15. Ibidem, sygn. 5598, UWK I. Sprawa podwyższenia podatku wyrównawczego na r. 1928/29 w gminach wiejskich pow. kozienickiego 1928 r., k. 123.
16. Ibidem, sygn. 3980. Wybory kadencyjne do rad gminnych, Kozienice pow., k. 1-2.
17. Ibidem, k. 3-4.
18. Ibdem, sygn. 3953, UWK I. Wykazy członków organów ustrojowych..., k. 42.

Autor: Leszek Zugaj

Powrót

Powrót
strona główna TPJ
napisz!